هجاها وتقطیع هجایی

نوشته شده در 4/11/1388 - 10:46 توسط سید مهدی نژاد هاشمی در موضوع آموزش (شعرنو)

هجاها وتقطیع هجایی هجاها و تقطیع هجایی

الفبای فارسی دارای شش حرف مصوت( سه مصوت کوتاه َ ِ ُ و سه مصوت بلند آ او ای ) و بیست و سه حرف صامت است.هجا ها از ترکیب حروف صامت و مصوت به وجود می آیند.

نکته: منظور از هجا همان بخش و تقطیع هجایی همان بخش کردن(هجی کردن) است که در سال اول دوره ی ابتدایی آموزش داده می شود و از نکات اساسی زبان فارسی است.

هجاها اساس وزن را در شعر فارسی تشکیل می دهند. وزن در شعر تا حدودی شبیه ریتم در موسیقی است و همانطور که در موسیقی، ریتم از ضربها تشیل می شود و هر ضرب می تواند مثلا از یک نت سیاه یا دو نت چنگ تشکیل شود، در شعر هم وزن از هجاها تشکیل می شود و هر هجا می تواند کوتاه، بلند یا کشیده باشد.

۱- هجای کوتاه: از ترکیب یک حرف صامت و یک حرف مصوت کوتاه تشکیل می شود. ما این نوع هجا را با علامت ( U ) خواهیم شناخت.

۲-هجای بلند: از ترکیب دو حرف ( یک حرف صامت و یک حرف مصوت بلند ) یا سه حرف ( یک حرف صامت، یک مصوت کوتاه و یک حرف صامت ) تشکیل می شود این نوع هجا را با علامت ( _ ) نمایش خواهیم داد.

٣- هجای کشیده: این هجا از ترکیب یک حرف صامت، یک حرف مصوت بلند و یک یا چند حرف صامت ( و یا از ترکیب یک حرف صامت، یک حرف مصوت کوتاه و دو یا چند حرف صامت) تشکیل می شود. ما هجای کشیده را با این علامت

( _U ) نشان خواهیم داد.

تقطیع هجایی (بخش کردن ) و تعیین طول هجاها اساس وزن یابی در شعر فارسی است. مراحل تعیین وزن یک شعر به شرح زیر است:

الف) از آنجایی که وزن شعر ناشی از طرز تلفظ آن است نه طرز نوشتاری، لذا ابتدا باید شعر را آنگونه که تلفظ می شود بازنویسی کنید:


۱- مصراع را صحیح قرائت کنید و در این قرائت، کلماتی را که به هم چسبیده تلفظ می شود بهم چسبیده بنویسید و حروفی را هم که خوانده نمی شود حذف کنید. مثال:

بنی آدم اعضای یکدیگرند : بنی آدمعضای یکدیگرند



خویش : خیش


۲- حرف واو را در هر کجا که به صورت ضمه تلفظ می شود حذف کرده و به جای آن ضمه قرار دهید:



من و تو : منُ ت


٣- حرف «ه » آخر برخی کلمات که به صورت کسره تلفظ می شود حذف کرده و به جای آن کسره قرار دهید:


نامه : نامِ که : کِ سجاده : سججادِ


ب) اکنون مصراعهای بازنویسی شده را به هجاهای تشکیل دهنده آن تقسیم کنید( بخش کنید)

پ) « ن » ساکن که بعد از یک مصوت بلند قرار می گیرد، هجای کشیده ایجاد نمی کند بلکه اصلا در کشش هجا تاثیری ندارد پس آن را خط بزنید:


این : ای دیگران : دی گَ را

ت) اکنون با توجه به طول هجاها ، آنها را با علایم مربوطه که ذکر شد جایگزین نمایید:



به تو حاصلی ندارد غم روزگار گفتن


ب ت حا ص لی ن دا رد غ م رو ز گار گف تن


U_ U _ U U _ _ U _ U _ U U _ _


اکنون عمل تقطیع پایان یافته و شما به وزن شعر دست یافته اید. بهترین راه برای درک رابطه ی بین مصراع با وزنی که به دست آورده اید این است که یکی از دوستانتان که به نواختن یکی از سازهای موسیقی آشنایی دارد به کمکتان بیاید. از او بخواهید تا بجای علامت U نت دولاچنگ و به جای ─ نت چنگ قرار دهد و قطعه ی حاصل را با یک نت ثابت برای شما بنوازد. شما با خواندن مصراع و شنیدن آهنگ متوجه یکسان بودن ریتم آنها خواهید شد( ان شاء ا... که اینطور باشد! ). اگر دوستی که به نوازندگی آشنا باشد ندارید در یک راه ساده تر می توانید به جای علامت U از حرف « دَ » و به جای ─ از « دم » استفاده کنید و جمله حاصل را بخوانید تا متوجه یکسانی ریتم(ضرباهنگ) شوید.

یک راه دیگر برای درک بهتر وزن آن است که شعرهای مختلف را بخوانید و صدای خودتان را ضبط کنید و بعد به صدای ضبط شده ی خود گوش دهید.

نکته مهم: تشخیص ریتم و آهنگین بودن شعر از نظر من یک استعداد درونی بوده و قابل یادگیری نمی باشد ؛ لذا اگر قادر به تشخیص ریتم نشدید بیخود شما را به تلاش بیشتر فریب نمی دهم و توصیه می کنم توهم سرایش شعر را از خود دور کنید و به لذت بردن از شعر دیگر شاعران اکتفا نمایید؛ و در وجود خود به دنبال استعدادهایی که دارید بگردید.


اکنون موقع آن است که ارکان وزنی را یافته و قالب وزن را مشخص نمایید. با دقت به رمزهایی که نوشته اید دقت کنید، آیا هیچ نظمی در آن مشاهده می کنید؟ در این مرحله ممکن است با چهار حالت روبرو شوید:

۱-ممکن است با وزنی روبرو شوید که میتوان علایم آن را به چند جزء ( اغلب چهار جزء ) کاملا یکسان تقسیم کرد.


۲- ممکن است با وزنی روبرو شوید که جزء آخر با اجزای دیگر متفاوت باشد.

٣- ممکن است با وزنی وبرو شوید که اجزای آن دو نوع بوده و به طور متناوب تکرار شده باشد.


۴- ممکن است با وزنی روبرو شوید که هیچ نظم خاصی در اجزای آن دیده نمی شود و دسته بندی آن آسان نیست، اما در حقیقت این وزنها هم دارای دسته بندی خا ص خود هستند.

ممکن است برخی وزنها را بتوانید به دو یا چند صورت دسته بندی کنید، همه ی این دسته بندی ها درست است اما به عنوان استاندارد تنها یکی از آنها مورد استفاده قرار می گیرد.

هر یک از اجزای دسته بندی شده ی علایم، یک رکن وزن را تشکیل می دهد.

برای قالب بندی وزن ابتدا باید ارکان وزن را قالب بندی کنید. برای این کار از لغاتی استفاده می شود که عموما از سه حرف اصلی « ف ع ل » ساخته شده اند. در ساخت این لغات و تطبیق آن با ارکان، طول هجاهای رکن مد نظر قرار گرفته و عینا با طول هجاهای لغت ساخته شده مطابقت داده می شود.


اگر شما با ارکان قالب بندی شده و علایم مربوط به آنها آشنایی کافی پیدا کنید خواهید دید که در مورد اوزان نوع چهارم که ذکر شد نیز می توانید به راحتی نوع ارکان را تشخیص داده و دسته بندی را انجام دهید.

واحد وزن در شعر فارسی مصراع است ( در شعر عربی بیت واحد وزن است) که از چند رکن وزنی تشکیل شده است.


طرز قرار گرفتن ارکان در وزن، دارای قواعد مختصری است ، چنانکه برخی از ارکان فقط در اول وزن، برخی فقط در میانه و برخی فقط در آخر وزن قرار می گیرند و تعدادی از ارکان هم در هر کجای وزن می توانند قرار بگیرند.

وزنهای شعری از لحاظ شنیداری اصولا به سه دسته قابل تقسیم هستند:

دسته ی اول اوزان ضربی یا ریتمیک که بطور کلی از یک یا دو نوع رکن به صورت تکراری یا تناوبی ساخته می شوند. این اوزان در موسیقی با قطعات ضربی قابل مقایسه هستند.

دسته ی دوم اوزان روان که عموما از چند رکن مختلف تشکیل می شوند . این اوزان بسیار لطیف و ملایم بوده و در موسیقی با قطعات بدون ضرب و ردیف ها قابل قیاس اند.


دسته سوم اوزان ثقیل و نامانوس، این گونه اوزان از نظر شنیداری دارای ریتمی نامطبوع و ناخوش آیند بوده و در زمانهای گذشته به صورت محدودی توسط برخی شاعران استفاده شده اند. البته باید گفت که برخی از شاعران معاصر با استفاده از برخی اوزان ثقیل، شعرهای زیبایی خلق کرده اند و در کل می شود اینطور گفت که قدرت مانور شاعر خود در زیبایی آهنگ شعر به اندازه ی خود وزن اهمیت دارد.

اوزان شعری از لحاظ ریتم (ضرباهنگ) نیز قابل تقسیم بندی هستند و اوزان دارای ضرباهنگ مشترک در یک گروه قرار می گیرند.( توجه داشته باشید که کلمه ی ریتم در انگلیسی دقیقا معادل وزن در فارسی است ، اما آنچه که در موسیقی بعنوان ریتم نامیده می شود دقیقا با وزن شعر یکسان نیست؛ چنانکه ممکن است دو شعر هم ریتم وزن یکسانی نداشته باشند. نکته ی قابل ذکر در این مورد آن است که اوزان هم ریتم (ضرباهنگ )دارای ارکان مشابه بوده و تفاوت آنها عمدتا در تعداد ارکان می باشد. این موضوع بویژه در شعر نو مد نظر است ؛ (چنانکه در شعر نو ، این ضرباهنگ است که همواره ثابت است و وزن در چهارچوب ضرباهنگ مجاز به تغییر است).

از آنجایی که نامگذاری اوزان بر اساس نوع، تعداد و نحوه ی استقرار ارکان آنها انجام می گیرد، طبعا اوزان هم ریتم دارای نامهایی شبیه به هم خواهند بود. مبحث نامگذاری اوزان از مجال این صفحه فرا تر است. برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه، می توانید به کتب عروض مراجعه کنید. در حقیقت شما نیازی هم به یادگیری این نامهای پیچیده و خسته کننده نخواهید داشت. برای دیدن تعدادی از اوزان شعر فارسی به همراه یک مثال، اینجا کلیک کنید
پایان قسمت اول



بازديد 1777


مطالب مرتبط با این نوشته




این مطلب را خواندند (اعضا)

افروز ايرانپور (4/11/1388),محمد نيک زاده (4/11/1388),سيد مهدی نژاد هاشمی (4/11/1388),محمدحسن چگنی زاده (4/11/1388),علی بهزادی (4/11/1388),رضا زمانيان (4/11/1388),محمد حسين ملکيان(فراز) (4/11/1388),عباس رحیمی (4/11/1388),سيد مهدی نژاد هاشمی (4/11/1388),سایت شعر نو (4/11/1388),فکری (4/11/1388),کیوان پورسعید (4/11/1388),محمد نيک زاده (5/11/1388),پروانه یاری مقدم (5/11/1388),محمد کیهانی (5/11/1388),حميد رضا دکمه چين (5/11/1388),اکبرحسینی تبار (6/11/1388),پروانه یاری مقدم (6/11/1388),شیرین رحیمی (6/11/1388),نياز-ك (7/11/1388),سيد مهدی نژاد هاشمی (7/11/1388),حسین مویسات (8/11/1388),بارق شفیعی (14/11/1388),محمد نقیان (16/11/1388),حمید نوشری (10/12/1388),دخمل (11/12/1388),زوشا بیرانوند (21/12/1388),ح.فریاد (4/1/1389),حسن دلخوش (13/2/1389),عرفان فتح الهی (15/2/1389),احسان الله درويش (20/2/1389),مهدی جاسم زاده (21/2/1389),مجيد رستمی (22/2/1389),مجيد رستمی (23/2/1389),مجيد رستمی (23/2/1389),مجيد رستمی (23/2/1389),مجيد رستمی (23/2/1389),مجيد رستمی (23/2/1389),مجيد رستمی (23/2/1389),علی سعادتخانی (25/2/1389),مجيد رستمی (26/2/1389),وحيد والی (قشقایی) (12/3/1389),خنياگر (11/5/1389),حیدوا محمدیان ( تنهایی ) (26/9/1389),رضا کیانی (5/10/1389),سید احمد مصطفوی (28/10/1389),مجتبی مهرآقا (26/11/1389),مهدی جابری (11/12/1389),مازیار نظربیگی (11/12/1389),سید میلاد شریف زاده (19/12/1389),احمد سوسرایی(ا.دی) (12/1/1390),سميراباقري (26/6/1390),علی لواف (29/10/1390), سعیدمطوری(مهرگان) (16/11/1390),محمد زارعی (28/2/1391),غلامعلی بهروزی (13/3/1391),جواد مهاجرپور (13/3/1391),مهدی نخعی مقدم (13/3/1391),خدیجه زینالی (19/3/1391),غزاله رستم زاده (21/3/1391),کوما فریدونی (5/5/1391),علی صفری (8/7/1391),سامان سعیدی (11/7/1391),مسعود حاجی آقاجانی معمار (14/9/1391),محمد رضا لطفعلی آینه(دل نواز) (18/9/1391),علیرضا قربان خان (16/10/1391),حسین ایرانی (عارف اللهی) (16/2/1392),

نقطه نظرات


ارسال نظر

نام کاربري: کلمه رمز:
نام شما: ايميل شما:
آدرس وب: http:// کد:  
استفاده از شکلک در نظر
نظر شما:
 

 نظر بصورت خصوصی برای شاعر ارسال شود.
  مشخصات شما در اين دستگاه ذخيره شود.